Στο παρόν υλικό γίνεται μια προσπάθεια εξοικείωσης με τους
κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση και διαχείριση ψηφιακών πόρων και
ιδιαίτερα του διαδικτύου.
Το δεύτερο μέρος στοχεύει σε γνώσεις και δεξιότητες σχετικές
με την e-πολιτειότητα, το
σύνολο δηλαδή των ψηφιακών πρακτικών που συνδέονται με την
ιδιότητα του πολίτη.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διαχείριση ψηφιακών πληροφοριών
(θέματα στρατηγικών
αναζήτησης πληροφοριών, αναφοράς πηγών πληροφοριών, ελέγχου
της ποιότητας των
πληροφοριών, καλών πρακτικών επικοινωνίας και
διάχυσης/μεταβίβασης πληροφοριών).
Σκοπός:
Απόκτηση βασικών γνώσεων για τις νέες μορφές ψηφιακής
πολιτειότητας και θεμάτων
διδακτικής που αφορούν τους μαθητές, τη φύση και το είδος
των κινδύνων που συνδέονται με τη χρήση των ΨΤ, των ψηφιακών πόρων και κυρίως
του Διαδικτύου.
Στόχοι:
Oι επιμορφούμενοι/ες επιδιώκεται να:
Ø
αποκτήσουν βασικές γνώσεις σε θέματα ψηφιακής
πολιτειότητας και ψηφιακού γραμματισμού, ασφαλούς πλοήγησης και διαδεδομένων
τεχνολογιών που έχουν άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις.
Συγκεκριμένα, να:
Ø
είναι σε θέση να προσδιορίζουν ποιοι θεωρούνται
γενικά κίνδυνοι που συνδέονται με τη χρήση και διαχείριση ψηφιακών πόρων και
ιδιαίτερα του Διαδικτύου,
Ø
είναι σε θέση να προσδιορίζουν ποιοι από τους
κινδύνους είναι ιδιαίτερα συνδεδεμένοι με τις μικρές ηλικίες, το σχολείο, την
εκπαίδευση,
Ø
να αποκτήσουν γνώσεις και δεξιότητες για την
αντιμετώπιση των κινδύνων και τη διδασκαλία των σχετικών θεμάτων είτε με τρόπο
άμεσο (οργανώνοντας μαθήματα επί τούτου), είτε έμμεσα (στα πλαίσια
δραστηριοτήτων άλλων γνωστικών αντικειμένων),
Ø
να αποκτήσουν γνώσεις και δεξιότητες σχετικές με
την e-πολιτειότητα, το σύνολο των ψηφιακών πρακτικών που συνδέονται με την
ιδιότητα του πολίτη,
Ø
να αποκτήσουν γνώσεις σχετικά με τη διαχείριση
ψηφιακών πληροφοριών (θέματα στρατηγικών αναζήτησης πληροφοριών, αναφοράς πηγών
πληροφοριών, ελέγχου της ποιότητας των πληροφοριών, καλών πρακτικών
επικοινωνίας και διάχυσης/μεταβίβασης πληροφοριών).
1. Ασφαλής χρήση του
διαδικτύου
Ορισμός των
«κινδύνων στο Διαδίκτυο»
1.1 Η καθολική επικράτηση του Διαδικτύου και γενικότερα των
ψηφιακών τεχνολογιών συνδέεται με μια σειρά αρνητικών χαρακτηριστικών που
ονομάζονται, με έναν γενικό τρόπο, «κίνδυνοι στο Διαδίκτυο». Ο όρος δεν είναι
απολύτως ακριβής, καθώς o όρος «κίνδυνοι» αντιστοιχεί σε χαρακτηριστικά που
μπορεί να έχουν αρνητικό χαρακτήρα, αλλά δεν αποτελούν ακριβώς κινδύνους. Για
παράδειγμα, πολλά ανεπιθύμητα μηνύματα (τα λεγόμενα spam), μπορεί να έχουν
ανεπιθύμητες συνέπειες (κατανάλωση χρόνου για τη διαγραφή τους ή υπερπλήρωση
του ηλεκτρονικού γραμματοκιβωτίου με άχρηστα μηνύματα), αλλά δεν αποτελούν
ακριβώς «κινδύνους». Προκαταρκτικά, θα πρέπει πάντως να επισημανθούν δυο
στοιχεία:
Ø
Η έννοια του κινδύνου (συνδεδεμένη και με την
έννοια της «απειλής» αλλά και της αντίθετης έννοιας της «ασφάλειας» και της
«προφύλαξης», όπως και με την έννοια της «απαγόρευσης» για την προστασία των
ευάλωτων ατόμων) είναι σε μεγάλο βαθμό μια κοινωνική κατασκευή και δεν είναι
«σταθερή» στον χρόνο και στον χώρο, σε κάθε κουλτούρα. Ο κίνδυνος είναι μια
συνάρτηση πολλών παραγόντων όπως ο χρόνος, ο τόπος, η ηλικία (τόσο αυτού που
κρίνει, όσο και αυτού που βρίσκεται «εν κινδύνω»), ακόμη και παραγόντων κοινωνικών
και ιδεολογικών. Υπάρχουν άφθονα παραδείγματα, από τετριμμένα ως λιγότερο
προφανή, που υποστηρίζουν τη θεωρητική αυτή θέση, που είναι μάλλον γενικά
αποδεκτή. Για παράδειγμα στο Μεσαίωνα, η υπερβολική ενασχόληση με τα βιβλία (η
ανάγνωση δηλαδή) και μάλιστα η σιωπηλή ανάγνωση δεν θεωρήθηκε αρχικά ως θετικό
στοιχείο της ανθρώπινης προσωπικότητας, καθώς ως τότε η ανάγνωση ήταν
μεγαλόφωνη και «... γινόταν με συγκεκριμένους κανόνες σε προκαθορισμένο τόπο
και χρόνο» (Μπάνου, 2010). Ακόμη, αναγνώσματα που σήμερα θεωρούνται ως
κατάλληλα για τα νεαρά άτομα και τα παιδιά (για παράδειγμα ο δημοφιλής «Μικρός
Ήρως»), πριν από 50 ή 60 χρόνια είχαν θεωρηθεί ως επικίνδυνα αναγνώσματα για τη
νεολαία. Οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει, με ένα γενικό τρόπο, να έχουν μια κριτική
στάση απέναντι σε ό,τι συλλήβδην χαρακτηρίζεται ως «επικίνδυνο».
Ø
Θα πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε ότι πολύ συχνά
η νεολαία, και ιδιαίτερα οι έφηβοι, «περνούν τα όρια», έλκονται από τον κίνδυνο
και αγνοούν τις απαγορεύσεις, ίσως γιατί αυτή η συμπεριφορά αποτελεί συστατικό
στοιχείο της διαδικασίας διαμόρφωσης της προσωπικότητάς τους, της ταυτότητάς
τους. Αυτό ίσως σημαίνει πως όποια μέτρα και αν λάβουν το σχολείο και οι
γονείς, όσες παραινέσεις και να κάνουν, οι έφηβοι στον ιδιωτικό τους χώρο και
χρόνο θα επισκεφτούν ιστοχώρους που θεωρούνται ακατάλληλοι ή επικίνδυνοι και θα
δοκιμάσουν να κάνουν ενέργειες που δεν εγκρίνουν οι ενήλικοι. Αυτό δεν σημαίνει
βέβαια πως δεν πρέπει να ληφθούν μέτρα για την προστασία τους – το αντίθετο
μάλιστα.
Η έννοια του κινδύνου, όπως αναφέρουμε λίγο παραπάνω, δεν
είναι απολύτως προσδιορισμένη με ένα καθολικά αποδεκτό τρόπο. Ορισμένα
παραδείγματα ορισμών (τα οποία παρατίθενται ενδεικτικά) είναι τα ακόλουθα:
Ø
Ο Volkmann (Καμάρης 2014, σ. 16)
αναφέρει:
Οι Διαδικτυακοί κίνδυνοι μπορούν να οριστούν ως κάθε τι που
μπορεί να προκαλέσει βλάβη σε έναν χρήστη του Διαδικτύου. Η βλάβη αυτή μπορεί
να είναι διαφόρων μορφών όπως φυσική, συναισθηματική, ψυχολογική, οικονομική,
κοινωνική ή αναφερόμενη στην υπόληψη του χρήστη.
Ø
Η Warner-Blankenship (Καμάρης 2014, σ.
16) υποστηρίζει ότι:
Οι Διαδικτυακοί κίνδυνοι είναι κίνδυνοι που σχετίζονται με
το να είναι κάποιος χρήστης του Διαδικτύου. Οι κίνδυνοι αυτοί μπορεί επίσης να
αφορούν στην πρόσβαση σε ανεπιθύμητες πληροφορίες. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία
Διαδικτυακών κινδύνων από θέματα ασφάλειας έως διάφορα είδη θυματοποίησης.
Ø
Τέλος, στη Wikipedia.org για την
παρεμφερή έννοια της «Απειλής στον Ιστό» (Web threat) το σχετικό άρθρο αναφέρει
(στο Καμάρης 2014, σ. 17):
Απειλή στον Ιστό είναι κάθε απειλή που χρησιμοποιεί τον
Παγκόσμιο Ιστό για να διευκολύνει το έγκλημα στο Διαδίκτυο.
Συνοψίζοντας, είναι κοινή η διαπίστωση πως κίνδυνο
αποτελεί καθετί που απειλεί τη ζωή, την ασφάλεια ή την ακεραιότητα ενός
προσώπου ή ενός πράγματος και αντίστοιχα ασφάλεια είναι η κατάσταση που
χαρακτηρίζεται από την απουσία κινδύνου (Καμάρης, 2014).
1.2 Κατηγορίες κινδύνων, ενοχλητικών, ανεπιθύμητων στοιχείων
στο Διαδίκτυο και τους ψηφιακούς πόρους
Με έναν γενικό τρόπο, θα πρέπει να υπενθυμίσουμε πως
ταυτόχρονα με τις νέες δυνατότητες, τα σύγχρονα κινητά μέσα πρόσβασης στο
Διαδίκτυο (smart phones, tablets κ.τ.ό.) αυξάνουν και την πιθανότητα να βρεθεί
κάποιος χρήστης εκτεθειμένος στα αρνητικά στοιχεία που περιγράφονται παρακάτω.
Ιδιαίτερα η αύξηση της χρήσης (για παράδειγμα οι online συναλλαγές) των
ψηφιακών μέσων, απαιτεί και μεγαλύτερη προσοχή από τη μεριά των χρηστών. Μια
σχετικά πλήρης καταγραφή των διαφόρων κατηγοριών των στοιχείων αυτών περιλαμβάνεται
στο κείμενο το οποίο αποτελεί βασική πηγή για την παρούσα ενότητα (Καμάρης
2014) και περιλαμβάνει τα εξής (μαζί με την αντίστοιχη Αγγλική ορολογία):
Ø
Ακατάλληλο – προσβλητικό περιεχόμενο ιστοχώρων
(Offensive content)
Ø
Ανεπιθύμητα μηνύματα που αποστέλλονται σε
χρήστες (Spam messages)
Ø
Αποξένωση των χρηστών από τον πραγματικό κόσμο
(Social isolation). Διαμόρφωση ταυτότητας. Έκθεση στα κοινωνικά δίκτυα
Ø
Ηλεκτρονική αποπλάνηση χρηστών (Online grooming)
Ø
Βίαια παιχνίδια (Violent games)
Ø
Διαδικτυακός εθισμός ή εξάρτηση των χρηστών
(Internet addiction)
Ø
Διαδικτυακός εκφοβισμός (Cyber bullying)
Ø
Παρώθηση σε επιβλαβείς συμπεριφορές
Ø
Ηλεκτρονικός τζόγος (Online gambling)
Ø
Κακόβουλο λογισμικό που μολύνει Ηλεκτρονικούς
Υπολογιστές (Malware) Δες σχετικό βίντεο:
https://www.youtube.com/watch?v=9XS6RhDJzxk
Ø
Παιδική πορνογραφία (Child pornography)
Ø
Παραβίαση της ιδιωτικότητας των χρηστών
(Internet privacy) και επιπτώσεις ακόμη και στην κινητή τηλεφωνία
Ø
Παραπληροφόρηση που διαχέεται στο Διαδίκτυο
(Misinformation). Ψευδή νέα και ο πολλαπλασιασμός τους. Αστικοί μύθοι. Ψηφιακές
φάρσες.
Ø
Υποκλοπή προσωπικών δεδομένων των χρηστών μέσω
«Phishing»
Ø
Υποκλοπή προσωπικών δεδομένων των χρηστών μέσω
«Pharming»
Ø
Φυσικές παθήσεις που προκαλούνται από
παρατεταμένη χρήση του Η/Υ
1.2.1 Ακατάλληλο,
προσβλητικό και επιβλαβές περιεχόμενο ιστοχώρων (Offensive content)
Το περιεχόμενο ενός ιστοχώρου (λεκτικό, οπτικό ή ακουστικό)
θεωρείται ακατάλληλο ή προσβλητικό όταν παραβιάζει τα κοινωνικά, θρησκευτικά ή
πολιτισμικά πρότυπα ή τις προσωπικές και οικογενειακές αξίες του ατόμου. Είναι
προφανές ότι όλες αυτές οι διατυπώσεις πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μέσα στη
σχετικότητά τους, αφού τα πολιτισμικά, κοινωνικά ή θρησκευτικά πρότυπα δεν
έχουν καθολικό χαρακτήρα. Έτσι, η ακαταλληλότητα του περιεχομένου ενός ψηφιακού
πόρου και ο βαθμός επικινδυνότητάς του σχετίζεται με τα ατομικά χαρακτηριστικά
του χρήστη. Είναι εξίσου προφανές ότι τα άτομα που δεν έχουν ακόμη τα κατάλληλα
γνωστικά και ψυχικά εφόδια που θα τους επέτρεπαν να εξετάσουν κριτικά το
αντίστοιχο περιεχόμενο, ενδεχομένως είναι πιο ευάλωτα. Έτσι, για παράδειγμα,
έφηβοι, παιδιά, άτομα γενικά νεαρής ηλικίας μπορεί να ενοχληθούν, να ταραχτούν
ή να παρωθηθούν σε παραβατικές ή ανάρμοστες συμπεριφορές από κείμενα, εικόνες
και γενικά πόρους των οποίων το «μήνυμα» δεν είναι πάντοτε σε θέση να
αντιμετωπίσουν, να κατανοήσουν και να εξετάσουν κριτικά. Φυσικά, το ίδιο
περιεχόμενο μπορεί να θεωρείται κατάλληλο για ενήλικα άτομα. Το
ακατάλληλο-προσβλητικό υλικό μπορεί να περιλαμβάνει ρατσιστικά, βίαια ή
σεξουαλικώς προκλητικά στοιχεία, υλικό που προστατεύεται από πνευματικά
δικαιώματα, απαγορευμένο ή παράνομο υλικό, να προάγει την ξενοφοβία, τη βία, τα
ναρκωτικά, τα τυχερά παιχνίδια (τζόγο), επικίνδυνες ή εγκληματικές
δραστηριότητες, ακραίες φυλετικές απόψεις, προώθηση της φασιστικής ιδεολογίας
και άλλες μη ασφαλή στοιχεία, όπως λόγου χάρη διατροφικές διαταραχές ή
πορνογραφικό υλικό.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, με έναν γενικό τρόπο, το μήνυμα
ενός ιστοχώρου μπορεί να είναι έμμεσο και για τον λόγο αυτό πολύ πιο δύσκολα
ανιχνεύσιμο. Για παράδειγμα, ορισμένες ιστοσελίδες μπορούν έμμεσα να προβάλλουν
ως μεγάλη αξία τη σωματική ρώμη και η ανίχνευση και ταυτοποίηση αυτού του
μηνύματος να είναι πιο δύσκολη από άτομα που δεν είναι εξοικειωμένα με μια
κριτική εξέταση ενός κειμένου. Γενικά, τα γραφικά στοιχεία, μπορούν να
εμπεριέχουν έμμεσα εκφρασμένα μηνύματα ακόμη σε πολύ «δευτερεύοντα» χαρακτηριστικά
τους όπως τα μεγέθη και η θέση των εικόνων, οι χρησιμοποιούμενες γραμματοσειρές
κ.ά.
1.2.2 Ανεπιθύμητα
μηνύματα που αποστέλλονται σε χρήστες (Spam messages)
Ένα από τα πλέον διαδεδομένα φαινόμενα στον κυβερνοχώρο
είναι τα ανεπιθύμητα (spam messages) και τα απρόσκλητα γενικότερα μηνύματα
(unsolicited messages) που οι χρήστες δέχονται στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και
τα κινητά τηλέφωνα. Tα μηνύματα αυτά σχετίζονται συχνά με διαφημίσεις προϊόντων
ή υπηρεσιών, την προώθηση τυχερών παιχνιδιών (καλυμμένων ενίοτε ως κερδών σε
μια κλήρωση στην οποία ο χρήστης ποτέ δεν συμμετείχε), με πορνογραφικό υλικό
κ.ά. Μερικές φορές, με πρόσχημα μια ιστορία στην οποία (υποτίθεται ότι)
υπάρχουν αδιάθετα κάποια σημαντικά χρηματικά ποσά, ο χρήστης καλείται να
συμμετάσχει προσφέροντας υπηρεσίες για τις οποίες (υποτίθεται πάντα ότι) θα
αμειφθεί πλουσιοπάροχα. H πιο γνωστή κατηγορία εξαπάτησης αυτού του είδους
είναι η «απάτη της Νιγηρίας» (Nigeria scam). Τα μηνύματα αυτά πολλές φορές
αποστέλλονται μαζικά σε μεγάλους αριθμούς (bulk mails) και μεταφράζονται από
γλώσσα σε γλώσσα με αυτόματους μεταφραστές. Στις περιπτώσεις αυτές, οι ίδιες οι
μεταφράσεις παράγουν κείμενα ακατανόητα ή με χονδροειδή
γλωσσικά ή επικοινωνιακά λάθη, καθιστώντας πολύ εύκολη τη
διαπίστωση ότι πρόκειται για ψευδή μηνύματα.
Για παράδειγμα το ακόλουθο (αληθινό) μήνυμα εστάλη,
υποτίθεται από μια Τράπεζα:
Αγαπητε πελατη,
Εχετε λαβει ενα νεο κοινοποιηση Καντε κλικ εδω για να
διαβασετε.
Είναι προφανές ότι πρόκειται για μήνυμα που αποσκοπεί στην
εξαπάτηση του χρήστη. Εξάλλου ο υπερδεσμός (στο κλικ) οδηγεί σε έναν άσχετο με
οιαδήποτε Τράπεζα και πιθανότατα επικίνδυνο ιστοχώρο (για να το διαπιστώσει,
αρκεί να «περάσει» κανείς με το ποντίκι πάνω από τον υπερδεσμό χωρίς να κάνει
«κλικ»).
Μια ακόμα αρνητική όψη στο φαινόμενο του spam είναι η
οικολογική: η παραγωγή και διάδοση των ανεπιθύμητων μηνυμάτων, όπως αναφέρουν
οι σχετικές έρευνες, προκαλεί τόση μόλυνση, όση, για παράδειγμα, η κυκλοφορία
εκατοντάδων χιλιάδων αυτοκινήτων: αν και το οικολογικό αποτύπωμα (μέσω
κατανάλωσης ενέργειας) που προκύπτει από την αποστολή ενός email δεν είναι τόσο
σημαντικό, ο άσκοπος πολλαπλασιασμός τους λειτουργεί σωρευτικά, με αρνητικές
επιπτώσεις.
1.2.3 Αποξένωση των
χρηστών από τον πραγματικό κόσμο (Social isolation)
Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα φαινόμενο που
παρατηρείται κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, σε νεαρά άτομα. Οι χρήστες
ασχολούνται σταδιακά ολοένα και περισσότερο με διαδικτυακά και γενικότερα
ψηφιακά παιχνίδια, με την άμεση online συνομιλία (chat rooms), με σελίδες
κοινωνικής δικτύωσης κ.ά. και αποξενώνονται από τον φυσικό και κοινωνικό τους
περίγυρο. Ο χρόνος που αφιερώνουν στις ενασχολήσεις αυτές γίνεται τελικά τόσο
μεγάλος που αποκλείει άλλου είδους δραστηριότητες ατομικές ή ομαδικές, σε ακραίες
περιπτώσεις ακόμη και την ατομική φροντίδα του εαυτού και τη στοιχειώδη
υγιεινή. Οι σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους του περίγυρου, τους φίλους, του
γονείς γίνονται προβληματικές και σπάνιες.
Δημιουργείται έτσι μια συναισθηματική και κοινωνική
αποξένωση των χρηστών από τον περίγυρό τους (εκτός των άλλων). Είναι σαν μια
«δεύτερη», παράλληλη, εικονική ή online ζωή στην οποία ζουν οι εθισμένοι
χρήστες και η οποία προοδευτικά διογκώνεται και γίνεται πιο σημαντική από την
πραγματική ζωή. Το φαινόμενο είναι τόσο σημαντικό και διαδεδομένο, ώστε έχει
αναγνωριστεί ως ένα είδος πάθησης που χρειάζεται θεραπεία, ακόμη και σε
εξειδικευμένα θεραπευτικά κέντρα.
1.2.4 Διαδικτυακός
εκφοβισμός (Cyber bullying)
Ο Διαδικτυακός Εκφοβισμός ορίζεται ως «μια επιθετική,
σκόπιμη και επαναλαμβανόμενη πράξη η οποία πραγματοποιείται από ένα άτομο ή μια
ομάδα ατόμων, μέσω της χρήσης ηλεκτρονικών μορφών επικοινωνίας, εναντίον ενός
ατόμου που δεν μπορεί εύκολα να υπερασπιστεί τον εαυτό του» (Smith κ.ά. 2008).
Η ολοένα αυξανόμενη χρήση των ηλεκτρονικών συσκευών και του
Διαδικτύου καθιστά τον Διαδικτυακό Εκφοβισμό ως τη μορφή εκφοβισμού με το
μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης (Cart, 2010). Πραγματοποιείται συνήθως μέσα από το
ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, τα δωμάτια συζητήσεων, τους ιστότοπους κοινωνικής
δικτύωσης (social networking sites), τις ιστοσελίδες (web sites), τα ιστολόγια
(blogs), τα Διαδικτυακά παιχνίδια και τα κινητά τηλέφωνα. Οι μορφές που μπορεί
να έχει είναι:
Ø
Η διακωμώδηση ή/και εξευτελισμός του
θύματος
Ø
Η αποστολή προσβλητικών και άσεμνων μηνυμάτων
μέσω Διαδικτυακών εφαρμογών
Ø
Το άσεμνο περιεχόμενο κατά τη διάρκεια
συνομιλιών
Ø
Ο εξευτελισμός ενός νεαρού ατόμου με τη
δημιουργία ενός προφίλ ή ιστολογίου το οποίο περιλαμβάνει σκόπιμα λανθασμένα
στοιχεία ή εξευτελιστικό περιεχόμενο
Ø
Η αποστολή απειλητικών μηνυμάτων
Ø
Η δημοσιοποίηση προσωπικών βίντεο ή φωτογραφιών
χωρίς τη συγκατάθεση του ατόμου.
Η ιδιαιτερότητα του Διαδικτυακού Εκφοβισμού έγκειται στο
γεγονός πως επεμβαίνει στον προσωπικό χώρο του θύματος, ενώ είναι δύσκολος ο
περιορισμός του εξαιτίας της αδυναμίας ελέγχου του αριθμού και του περιεχομένου
των μηνυμάτων που μπορεί να λάβει ένας χρήστης του Διαδικτύου.
Ο κυβερνοεκφοβισμός (cyberbullying) είναι η συνέχεια του
εκφοβισμού με ψηφιακά μέσα.
Μερικές από τις πιο κοινές μεθόδους είναι οι εξής:
Ø
Εκφοβισμός με γραπτό μήνυμα: το παιδί ίσως λάβει
δυσάρεστα, προσβλητικά ή απειλητικά μηνύματα.
Ø
Παρενόχληση/κλήσεις-φάρσα: κάποιος ίσως καλεί
επίμονα το παιδί στο κινητό του και
Ø
του λέει δυσάρεστα και προσβλητικά πράγματα.
Ø
Δημοσίευση και διαμοιρασμός εικόνων χωρίς τη
συγκατάθεση του παιδιού: φωτογραφίες, βίντεο ή οπτικό υλικό τραβηγμένο με
webcam, όπου εμφανίζεται το παιδί, θα μπορούσαν να κυκλοφορήσουν μέσω email ή
μηνυμάτων, να αναρτηθούν στο διαδίκτυο ή να μπουν σε δημόσιο ιστότοπο με το
όνομα του παιδιού σε ετικέτα.
Ø
«Happy slapping»: κάποιος θα μπορούσε με το
κινητό του να φωτογραφίσει ή να βιντεοσκοπήσει το παιδί καθώς το κακοποιεί
λεκτικά ή σωματικά.
Ø
Εκφοβισμός μέσω email ή άμεσων μηνυμάτων: το
παιδί θα μπορούσε να λάβει δυσάρεστα, προσβλητικά ή ενοχλητικά email ή άμεσα
μηνύματα από κάποιον που γνωρίζει ή από έναν άγνωστο.
Ø
Εκφοβισμός σε chatroom: ένας άλλος χρήστης του
chatroom θα μπορούσε να πει αγενή πράγματα στο, ή για το, παιδί σας.
Ø
Εκφοβισμός μέσω κοινωνικού δικτύου: κάποιος θα
μπορούσε να αναρτήσει δυσάρεστα ή προσβλητικά μηνύματα για το παιδί σας σ’ έναν
ιστότοπο σαν το Facebook, ή να φτιάξει ένα πλαστό προφίλ του παιδιού.
Ø
Εκφοβισμός στη διάρκεια ενός διαδραστικού
παιχνιδιού: αν το παιδί παίζει παιχνίδια για πολλούς παίκτες, κάποιος
συμπαίκτης του ίσως προσπαθήσει να το αποκλείσει ή να το αγνοήσει. Οι έρευνες
δείχνουν πως αυτού του είδους ο διαδικτυακός εξοστρακισμός έχει αντίκτυπο στην
αυτοεκτίμηση.
1.2.5 Παραπληροφόρηση
που διαχέεται στο Διαδίκτυο (Misinformation)
Το Διαδίκτυο αφενός μεν παρέχει αναρίθμητους πόρους και
ευκαιρίες μάθησης, αφετέρου δε, σε αντίθεση με τα παραδοσιακά έντυπα μέσα, δεν
διαθέτει τις απαραίτητες δικλείδες ασφαλείας για τον έλεγχο της εγκυρότητας των
πληροφοριών που δημοσιεύονται, με αποτέλεσμα σε κάποιες περιπτώσεις ο χρήστης
να οδηγηθεί σε λανθασμένα, ανακριβή και αναξιόπιστα συμπεράσματα, λόγω της
δημοσίευσης αναληθών, τροποποιημένων ή ελλιπών πληροφοριών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της παραπληροφόρησης είναι οι
αστικοί μύθοι (urban legends), οι οποίοι λόγω του Διαδικτύου διαδίδονται με
μεγαλύτερη ευκολία, σε περισσότερο πληθυσμό. Ο Connie Chesner, εκπαιδευτής στο
Πανεπιστήμιο Wake Forest των Η.Π.Α. αναφέρει πως νέα χαρακτηριστικά, όπως η
κακόβουλη πρόθεση, ο εμπλουτισμός με τεχνολογία υψηλότερης ποιότητας και με
γνωρίσματα που παρέχουν φαινομενική αυθεντικότητα, κάνουν τους σημερινούς
Διαδικτυακούς αστικούς μύθους πιο αληθοφανείς και ενδεχομένως πιο επιβλαβείς.
Κατά συνέπεια, κρίνεται αναγκαία η ανάπτυξη κριτικής σκέψης
από τον χρήστη του Διαδικτύου, προκειμένου να κρίνει την ακρίβεια των
πληροφοριών αυτών και να ξεχωρίσει τη μη έγκυρη πληροφορία. Όπως είναι φυσικό ο
κίνδυνος της παραπληροφόρησης είναι ιδιαίτερα αυξημένος με απρόβλεπτα
αποτελέσματα σε νεαρά άτομα τα οποία λόγω ηλικίας δεν έχουν οξυμένη την κριτική
τους σκέψη και ικανότητα.
Για το ζήτημα αυτό βλ. παρακάτω και το κεφάλαιο για την
ψηφιακή πολιτειότητα.
Τρόποι αντιμετώπισης των επικίνδυνων ή αρνητικών
στοιχείων του Διαδικτύου
Με έναν γενικό τρόπο, οι μέθοδοι για την αντιμετώπιση αυτών
των αρνητικών στοιχείων χωρίζονται σε δυο κατηγορίες: μέθοδοι τεχνικού
χαρακτήρα και μέθοδοι ενημερωτικού και παιδαγωγικού χαρακτήρα.
1.3.1 Μέθοδοι τεχνικού χαρακτήρα
Στις μεθόδους τεχνικού χαρακτήρα περιλαμβάνονται μια πλειάδα
από συστήματα που έχουν αναπτυχθεί για την άμεση προστασία των χρηστών (κυρίως
ευάλωτων χρηστών, όπως για παράδειγμα τα παιδιά), αλλά και συστήματα συμβουλών,
εκπαίδευσης, σήμανσης ιστοχώρων και περιεχομένου με σκοπό οι χρήστες να
αναγνωρίζουν το επικίνδυνο ή αμφίβολο περιεχόμενο και να αντιδρούν κατάλληλα
(Καμάρης 2014, σελ. 32).
Ø
Ως τέτοιες μεθόδους μπορούμε να αναφέρουμε τα
διάφορα είδη φίλτρων. Tα φίλτρα μπορούν να είναι (σύμφωνα με τον ιστοχώρο
SaferIntenet) πολλών ειδών και να επιτελούν πολλές λειτουργίες, όπως να
προειδοποιήσουν για προβληματικές ιστοσελίδες, να καταγράψουν λεπτομερώς τις
κινήσεις ενός χρήστη στο Διαδίκτυο, να μπλοκάρουν ύποπτους ιστοχώρους, να
επιτρέπουν την πρόσβαση συγκεκριμένες ώρες και ημέρες, ακόμα και να κλείσουν
τελείως τον υπολογιστή. Φίλτρα αυτού του είδους, (σύμφωνα με τον ιστοχώρο
SaferIntenet) είναι:
Ø
Οι λεγόμενες «περιφραγμένες τοποθεσίες» (walled
gardens) ή «λευκές λίστες» (white lists) είναι λίστες από ιστοσελίδες
κατάλληλες για ανηλίκους. Οι «μαύρες λίστες» λειτουργούν με αντίστοιχο τρόπο –
για παράδειγμα απαγορεύουν την αποστολή e-mails από διευθύνσεις που έχουν
παρατηρηθεί να στέλνουν συχνά spam σε άλλες διευθύνσεις.
Ø
Οι λίστες ψηφιακών πόρων με ακατάλληλο
περιεχόμενο συνιστούν άλλο ένα είδος τέτοιου φίλτρου. Οι χρήστες δεν έχουν
πρόσβαση σε ιστοχώρους που περιλαμβάνονται σε αυτές τις λίστες. Συχνά οι λίστες
δεν περιλαμβάνουν συγκεκριμένους ιστοχώρους, αλλά λέξεις ή όρους
«απαγορευμένους» και αποκλείουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες που περιέχουν (στο
κείμενο ή τον τίτλο τους) τις λέξεις αυτές ή τους αντίστοιχους όρους.
Ø
Εκτός του ότι οι λίστες αυτές χρειάζονται συχνά
επικαιροποίηση, πολλές φορές αποκλείουν την πρόσβαση σε ιστοχώρους που δε θα
έπρεπε να εξαιρούνται: ένα παράδειγμα αποτελεί η ιστορία ιστοσελίδων ενός
αστεροσκοπείου στη Μ. Βρετανία που διδάσκει την αναγνώριση αστερισμών στον
ουρανό με παρατήρηση δια «γυμνού οφθαλμού» (naked-eye) που είναι μη-προσβάσιμος
καθώς η λέξη «γυμνός» θεωρείται «απαγορευμένη». Τα φίλτρα «γονεϊκού ελέγχου»
(parental control) πολύ συχνά στηρίζονται σε λίστες αυτού του είδους. Χρησιμοποιούν
όμως παράλληλα και άλλου είδους ελέγχους, όπως χρόνο έναρξης της πλοήγησης και
γενικότερα πρόσβαση, διάρκεια χρήσης, καταγραφή δραστηριοτήτων του χρήστη
(παιδιού) κ.ά.
Ø
Σε ορισμένες περιπτώσεις, με συγκατάθεση των
ιδιοκτητών των σχετικών ιστοχώρων, οι πάροχοι πρόσβασης στο Διαδίκτυο
επισημαίνουν με κατάλληλες ψηφιακές ετικέτες του ιστοχώρους που έχουν εν
δυνάμει επιβλαβές περιεχόμενο. Η Ένωση Αξιολόγησης Περιεχομένου του Διαδικτύου
ICRA (Internet Content Rating Association) δημιουργεί ετικέτες αυτού του είδους
που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από φίλτρα διαφόρων ειδών. Σχετικό με αυτά είναι
το ευρωπαϊκό σύστημα PEGI, ένα σύστημα ηλικιακής διαβάθμισης. Σύμφωνα με την
ιστοσελίδα του ίδιου του συστήματος PEGI, οι ηλικιακές διαβαθμίσεις είναι
συστήματα που χρησιμοποιούνται για να εξασφαλίσουν ότι όλα τα προϊόντα
ψυχαγωγικού περιεχομένου, όπως κινηματογραφικές ταινίες, βίντεο, DVD και
παιχνίδια υπολογιστή, φέρουν σαφή επισήμανση βάσει ηλικίας σύμφωνα με το
περιεχόμενό τους. Οι ηλικιακές διαβαθμίσεις προσφέρουν καθοδήγηση στους
καταναλωτές (ιδίως τους γονείς), βοηθώντας τους να αποφασίσουν αν θα αγοράσουν
ή όχι ένα συγκεκριμένο προϊόν.
Ø
Έλεγχος εισερχομένων μηνυμάτων για ανεπιθύμητα
μηνύματα (spam). Η πλειοψηφία των παρόχων υπηρεσιών ηλεκτρονικής αλληλογραφίας
ελέγχει τα εισερχόμενα μηνύματα κάθε χρήστη και χαρακτηρίζει ως ανεπιθύμητα όσα
κρίνει ως τέτοια (μερικές φορές μάλιστα τα απορρίπτει αυτομάτως). Ο έλεγχος
χρησιμοποιεί έναν συνδυασμό διαφόρων μεθόδων όπως αυτές που περιγράφονται
παραπάνω και πολύ προηγμένες τεχνικές για να εκτιμήσει την καταλληλότητα των
εισερχομένων μηνυμάτων.
Ωστόσο πολλές φορές ούτε αυτά τα μέτρα αρκούν και ορισμένα
e-mails χαρακτηρίζονται ως spam ενώ δεν είναι, ενώ αντίθετα μερικά spam
καταλήγουν στον χρήστη χωρίς χαρακτηρισμό. Για παράδειγμα, οι έλεγχοι λέξεων
μπορεί να αποφανθούν ότι οι ειδικοί χαρακτήρες @, /, |, \ και τα γράμματα R και
G δεν μπορούν φυσικά να παραγάγουν κείμενο, αλλά ένας χρήστης θα αναγνωρίσει
στο συνδυασμό \/ | @ G R @ πιθανότατα ένα γνωστό φάρμακο. Έτσι το σχετικό
e-mail θα «περάσει» σχετικό έλεγχο, αλλά ο παραλήπτης θα διαβάσει μια διαφήμιση
για το φάρμακο.
Ø
Tέλος, στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνεται το
λογισμικό καταπολέμησης των ιών (antivirus και antispyware) όσο και το «τείχος
προστασίας» (Firewall). Η γενική ονομασία «ιοί» καλύπτει στην πραγματικότητα
μια πλειάδα κατηγοριών λογισμικών όπως τους Ιούς αρχείων (File Viruses), τους
Δούρειους ίππους (Trojan Horses), τα Σκουλήκια (Worms), τους Καταγραφείς
πληκτρολόγησης (Keyloggers), το Λογισμικό Spyware – Adware (Καμάρης, 2014). Το
«Τείχος προστασίας» (Firewall) είναι ειδικό λογισμικό σχεδιασμένο ώστε να αποτρέπει
ή να διακόπτει τη μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση από τον «έξω» κόσμο του δικτύου ή
Διαδικτύου στον ή στους προστατευόμενους Η/Υ και αντίστροφα την ανεξέλεγκτη ροή
πληροφορίας προς τον «έξω» κόσμο.
1.3.2 Μέθοδοι που
βασίζονται στην ενημέρωση και τη διαπαιδαγώγηση
Mε τον όρο διαπαιδαγώγηση δεν αναφερόμαστε αποκλειστικά στην
παιδική ηλικία αλλά γενικότερα στον τρόπο με τον οποίο προετοιμάζουμε τους
χρήστες για να είναι ασφαλείς στο διαδίκτυο. Κατά κανόνα, οι πάροχοι
περιεχομένου ή υπηρεσιών που αποτελούν δημοφιλείς «στόχους», φροντίζουν να
δίνουν συμβουλές για καλές πρακτικές ασφαλείας στους χρήστες που κάνουν χρήση
των ψηφιακών πόρων και υπηρεσιών τους. Για παράδειγμα, οι Τράπεζες συστηματικά
συμβουλεύουν τους online πελάτες τους, όπως παρακάτω (αυθεντικό μήνυμα):
Για την προστασία σας από προσπάθειες υποκλοπής στοιχείων
Κωδικού Χρήστη (User ID), Μυστικού Κωδικού (Password) και Ηλεκτρονικού
Κλειδάριθμου (i-code) μέσω της αποστολής παραπλανητικών μηνυμάτων (phishing
emails), σας ενημερώνουμε ότι:
Η Τράπεζα ΧΧΧΧΧ δε θα σας ζητήσει ποτέ και με κανέναν τρόπο
(τηλεφωνικώς, μέσω e-mail ή οποιοδήποτε άλλο μέσο επικοινωνίας) τους κωδικούς
σας User ID, Password ή το i-code.
Μην απαντάτε σε e-mail που σας ζητούν προσωπικά σας
στοιχεία. Διαγράψτε τα αμέσως. Σε περίπτωση που έχετε ήδη απαντήσει σε τέτοιου
είδους μήνυμα και έχετε συμπληρώσει στοιχεία σας, επικοινωνήστε άμεσα με το
Κέντρο Τηλεφωνικής Εξυπηρέτησης της Τράπεζας στα τηλέφωνα: 888888 (απο Ελλάδα)
ή 888888888 (από εξωτερικό) και μη χρησιμοποιήσετε το Internet Banking της
Τράπεζας πριν έλθετε σε επικοινωνία με τα παραπάνω τηλέφωνα.
Μην παρασύρεστε από συνδέσμους (links) που πιστεύετε ότι θα
σας οδηγήσουν σε site της ΧΧΧΧΧ Τράπεζας. Πάντα πληκτρολογείτε τη διεύθυνση της
ιστοσελίδας μόνοι σας (www.xxx.gr) και όχι μέσω σύνδεσης (link) που πιθανόν σας
σταλεί μέσω e-mail ή δημοσιεύεται σε ιστοσελίδες άλλων εταιρειών, μηχανών
αναζήτησης κ.λπ.
Προστατεύστε τον υπολογιστή σας με προγράμματα antivirus και
antispyware και φροντίστε για τη συχνή ενημέρωσή τους με τις τελευταίες
εκδόσεις.
Σε τι όμως συνίσταται αυτή η προσέγγιση, της
διαπαιδαγώγησης, όταν αναφερόμαστε σε παιδιά ή εφήβους;
Εικόνα 1: Παιδιά μπροστά στη θάλασσα του
διαδικτύου
Κατά κάποιο τρόπο, η φωτογραφία παραπάνω συμπυκνώνει το
νόημα της διαπαιδαγώγησης. Η θάλασσα μπορεί να είναι, ή μάλλον είναι, ένας πολύ
επικίνδυνος τόπος. Πολλοί φοβούνται τη θάλασσα. Όμως η μητέρα της φωτογραφίας
(τελικά και όλοι οι γονείς) δεν απαγορεύει την επαφή με τη θάλασσα. Αντίθετα
εξοικειώνει τα παιδιά με τη θάλασσα (όπως υπονοείται στην παραπάνω φωτογραφία),
την απολαμβάνει μαζί τους, τους μαθαίνει τους κανόνες για την ασφαλή «χρήση»
της θάλασσας: πώς κολυμπάει κανείς με ασφάλεια, πώς αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα
στη θάλασσα. Με μια αναλογία, θα λέγαμε ότι για την ασφαλή χρήση των ψηφιακών
πόρων και την ασφαλή πλοήγηση στο Διαδίκτυο, η κατακλείδα είναι να μάθει κανείς
στο παιδί του (ή στο μαθητή του) κανόνες της ασφαλούς χρήσης και να το
εξοικειώσει με το Διαδίκτυο μοιραζόμενος μαζί του πόρους (κείμενα, φωτογραφίες,
βίντεο, ιστοχώρους, τεχνικές, ειδήσεις) και δραστηριότητες (πλοήγηση,
παιχνίδια) που είναι θετικοί, ευχάριστοι, σύμφωνοι με την κουλτούρα και τις
αξίες τους. Η ιδέα είναι τελικά ότι η διαπαιδαγώγηση είναι, κατά κάποιο τρόπο,
το πιο ισχυρό όπλο απέναντι στα επιβλαβή ή επικίνδυνα στοιχεία του Διαδικτύου.
Οι εκπαιδευτικοί εξάλλου, μπορούν να συζητούν τα σχετικά
θέματα όχι μόνο στη διάρκεια δραστηριοτήτων οργανωμένων ειδικά για την ασφαλή
πλοήγηση, αλλά εκμεταλλευόμενοι κάθε είδους δραστηριότητα στην οποία
εμπλέκονται ψηφιακοί πόροι και το Διαδίκτυο.
Η εξέλιξη των επιβλαβών ή επικίνδυνων ψηφιακών πόρων έχει
μια δυναμική απρόβλεπτη και είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί με τεχνικά και μόνο
μέσα (όπως, για παράδειγμα, τα antivirus λογισμικά). Αντίθετα, ο συνδυασμός
προφύλαξης με τεχνικά μέσα και με τη σωστή διαπαιδαγώγηση φαίνεται να είναι ο
βέλτιστος. Αυτός είναι και ο στόχος πολλών προγραμμάτων και ψηφιακών πόρων που
έχουν αναπτυχθεί για την ασφαλή χρήση των ψηφιακών πόρων και του Διαδικτύου
ιδιαίτερα:
Για παράδειγμα, το project educaunet (πρόγραμμα της
Ευρωπαϊκής Ένωσης) ήδη από το 2002 είχε ως σκοπό του την παραγωγή ποικίλων
μέσων και δραστηριοτήτων που θα βοηθούσαν τους νεαρούς μαθητές να υιοθετήσουν
καλές πρακτικές. Πολλές φορές τα νεαρά άτομα και ιδιαίτερα τα παιδιά έχουν
εσφαλμένες ιδέες ως προς το τι συνιστά κίνδυνο στο Διαδίκτυο.
Το παιχνίδι «δενείσαισυ» είναι ακριβώς ένα παιχνίδι
ρόλων που αποσκοπεί στην ευαισθητοποίηση των νεαρών μαθητών (Πρωτοβάθμιας
Εκπαίδευσης) όσον αφορά τις διαπροσωπικές επικοινωνίες μέσω Διαδικτύου.
Οι μαθητές εργάζονται σε ένα εργαστήριο Πληροφορικής. Κάθε
μαθητής ή μαθήτρια δέχεται μια μικρή κάρτα που περιγράφει συνοπτικά μια τυχαία
(φανταστική) προσωπικότητα, όπως οι παρακάτω:
Κατερίνα, 19 ετών, σπουδάζει φωτογραφία, χόμπυ της τα βιβλία
και η μουσική. Ονειρεύεται να εργαστεί ως φωτορεπόρτερ σε εφημερίδα.
Κώστας 20 ετών, σερβιτόρος σε καφετέρια, του αρέσουν τα
ταξίδια και το μπάσκετ.
Η κάρτα που δέχεται κάθε μαθητής είναι τυχαία και έτσι
μπορεί την κάρτα της Κατερίνας να την πάρει ο μαθητής Γιώργος, την κάρτα του
Κώστα να την πάρει η μαθήτρια Μαρία.
Στη συνέχεια, οι μαθητές μπαίνουν σε ένα ασφαλές «δωμάτιο
συνομιλιών» (chat room) όπου συζητούν μεταξύ τους, καθένας όμως υποδυόμενος το
πρόσωπο που περιγράφει η κάρτα του.
Μετά από ένα χρονικό διάστημα συνομιλιών, η συζήτηση
διακόπτεται. Ο δάσκαλος ζητάει από τους μαθητές και τις μαθήτριες να μαντέψουν
ποιος είναι ποιος. Εάν το παιχνίδι έχει εκτυλιχτεί όπως προβλέπεται είναι
πρακτικά αδύνατον να μαντέψουν ποιος ήταν στ’ αλήθεια ο συμμαθητής ή η
συμμαθήτρια τους που παρίστανε το (φανταστικό) Κώστα, την Κατερίνα κ.λπ. Με
αφορμή αυτό το γεγονός, ο δάσκαλος οργανώνει συζήτηση με τους μαθητές, στην
οποία η κεντρική ιδέα είναι: αν δεν μπορείτε να μαντέψετε ποιος είναι ποιος μεταξύ
των συμμαθητών σας, τότε σίγουρα δεν μπορείτε να ξέρετε ποιος είναι στην
πραγματικότητα ένας (άγνωστος) ψηφιακός σας συνομιλητής.
Στο Παράρτημα του επιμορφωτικού υλικού περιγράφονται μια
σειρά πηγών (ψηφιακών και μη ψηφιακών) οι οποίες είναι προορισμένες να
υποστηρίξουν και τις τρεις ομάδες εμπλεκομένων προσώπων, δηλαδή τους μαθητές,
τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς. Το υλικό αυτό είναι μάλλον
προσανατολισμένο προς την ενημέρωση γονέων και εκπαιδευτικών και τη διαπαιδαγώγηση
των μαθητών, παρά προς τις τεχνικές λύσεις.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Αφήστε το μήνυμά σας!
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.